Από τους σημαντικότερους καρατερίστες του ελληνικού θεάτρου και κινηματογράφου, ο Σταύρος Ξενίδης υπηρέτησε την υποκριτική για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες, με αξιοσημείωτη συνέπεια και ευρύτητα ρεπερτορίου. Πρωτίστως θεατρικός ηθοποιός, άφησε παράλληλα έντονο το αποτύπωμά του στον κινηματογράφο και την τηλεόραση, ξεχωρίζοντας για τη φυσικότητα, το μέτρο και την ικανότητά του να κινείται με την ίδια άνεση ανάμεσα στην κωμωδία και το δράμα.

ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΧΡΟΝΙΑ

Γεννήθηκε στις 8 Μαρτίου 1923 στην Κωνσταντινούπολη, από Μικρασιάτες γονείς. Η μητέρα του καταγόταν από την Καισάρεια και ο πατέρας του ήταν γνωστός γιατρός από την Άγκυρα. Η οικογένεια ήρθε στην Ελλάδα ως πρόσφυγες και εγκαταστάθηκε στη Νέα Φιλαδέλφεια.

Φοίτησε στο Λεόντειο Λύκειο και στη συνέχεια στράφηκε στην υποκριτική, σπουδάζοντας στη Δραματική Σχολή του Θεάτρου Τέχνης του Καρόλου Κουν. Αποφοίτησε το 1944 και την ίδια χρονιά έκανε την πρώτη του θεατρική εμφάνιση. Ανάμεσα στις πρώτες καταγεγραμμένες παραστάσεις του ήταν το «Στο βυθό» του Μαξίμ Γκόρκι, σε σκηνοθεσία Καρόλου Κουν, όπου ερμήνευσε τον Μπούμπνοφ.

ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ

Το θέατρο υπήρξε η μεγάλη σταθερά της καλλιτεχνικής ζωής του Σταύρου Ξενίδη. Η σημαντικότερη και μακροβιότερη συνεργασία του ήταν με τον Κώστα Μουσούρη, στο πλευρό του οποίου πρωταγωνίστησε για περισσότερο από δύο δεκαετίες, κυρίως κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960. Συνεργάστηκε επίσης με σημαντικούς θιάσους της εποχής, μεταξύ των οποίων της Κατερίνας και του Αδαμάντιου Λεμού, καθώς και με κορυφαίους ηθοποιούς και θιασάρχες.

Η θεατρική του διαδρομή ήταν εξαιρετικά πλούσια και κάλυψε ένα ευρύ φάσμα ρεπερτορίου. Όπως έχει δηλώσει και ο ίδιος σε συνέντευξη του, η πιο ευτυχισμένη θεατρική περίοδος της ζωής του ήταν στο Θέατρο Μουσούρη. Εκεί ένιωθε ότι “λειτουργούσε”, ότι προσέφερε κάτι ουσιαστικό στον κόσμο και πως τον βοήθησε να ξεδιπλωθεί, σαν άνθρωπος και σαν ηθοποιός. Στο Θέατρο Μουσούρη εμφανίστηκε, μεταξύ άλλων, στον «Αρχισιδηρουργό», στη «Φάννυ τα κατάφερε», στον «Ποπολάρο», στο «Αν ήθελα ν’ αρέσω», στην «Ώρα της φαντασίας», στη «Νυχτερινή επίσκεψη», στις «Σκηνές του δρόμου», στην «Ωραία μου κυρία», στον «Άνθρωπο για όλες τις εποχές», στις «Τρεις αδελφές» του Τσέχοφ και στον «Σύζυγο της κυρίας Προέδρου». Εμφανίστηκε επίσης στον «Άμλετ» και συνεργάστηκε αργότερα με τον Δημήτρη Χορν, μεταξύ άλλων στον «Ερρίκο Δ΄» του Πιραντέλλο.

Χαρακτηριστική είναι η εκτίμηση που έτρεφε για εκείνον ο Κώστας Μουσούρης, ο οποίος τόνιζε ότι ο Ξενίδης μπορούσε να αναδεικνύει όλες τις πτυχές ενός ρόλου «χωρίς τεχνάσματα και υπερβολές», εξαίροντας παράλληλα τόσο το ταλέντο όσο και το ήθος του. Αντίστοιχα, ο Ξενίδης είχε πει για τον Μουσούρη: «Ήταν ένας πραγματικός θεατράνθρωπος. Όταν πήγα στο θέατρο του, μόλις είχε γυρίσει από την Αμερική, όπου είχε μείνει για 3 χρόνια, και ήταν πλέον κατασταλαγμένος. Είχε περάσει από το στάδιο του ανθρώπου που κάνει «υποκρισία», σε αυτό του ανθρώπου που κάνει παράσταση. Γι’ αυτό και δεν τον ενδιέφεραν πλέον οι πρωταγωνιστικοί ρόλοι, αλλά το να είναι η παράσταση στο σύνολο της, πετυχημένη. Ήταν και πρωτοπόρος, σε πολλά τεχνικά μέσα. Έφερε το πρώτο μαγνητόφωνο στο θέατρο, εγκατέστησε το αληθοφανές σκηνικό και όχι πλέον τους ζωγραφισμένους πάνινους τοίχους. Ξεκαθάρισε τι ήθελε, το θέατρο του, δεν αρκούνταν στο βόλεμα, ούτε στην πολλή κουλτούρα. Τα είχε όλα μελετημένα από την αρχή, δεν άφηνε τίποτα στη τύχη. Έκανε σύγχρονο θέατρο, γι αυτό λέω και ότι ήταν πρωτοπόρος.»

Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 σημείωσε σημαντικές θεατρικές επιτυχίες στο πλευρό του Δημήτρη Χορν, ενώ συνέχισε να εμφανίζεται στη σκηνή και κατά τη δεκαετία του 1980. Η τελευταία του θεατρική εμφάνιση έγινε το 1987, στο πλευρό του Νίκου Κούρκουλου, στο «Ψηλά από τη γέφυρα» του Άρθουρ Μίλερ.

Ο ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ

Ο Σταύρος Ξενίδης πρωτοεμφανίστηκε στον κινηματογράφο το 1953 στην ταινία «Το τραγούδι του πόνου» εγκαινιάζοντας μια ιδιαίτερα παραγωγική κινηματογραφική πορεία. Μέσα στις επόμενες τέσσερις δεκαετίες συμμετείχε σε περισσότερες από 65 ταινίες, δημιουργώντας μια εντυπωσιακή πινακοθήκη δεύτερων, αλλά συχνά αξέχαστων, ρόλων. Η ιδιαίτερη φυσικότητα της ερμηνείας του, η χαρακτηριστική φωνή του και η ικανότητά του να ισορροπεί ανάμεσα στο κωμικό και το δραματικό στοιχείο τον έκαναν έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους και αξιόπιστους καρατερίστες του ελληνικού κινηματογράφου.

Η συνεργασία του με τη Φίνος Φιλμ ξεκίνησε πολύ νωρίς, το 1954, με δύο ταινίες. Στην «Ωραία των Αθηνών» εμφανίστηκε ως ο συμβολαιογράφος Τσιλιμπίρδης, ενώ την ίδια χρονιά ακολούθησε το «Χαρούμενο Ξεκίνημα».

Το 1959 ήρθε μία από τις πιο χαρακτηριστικές κινηματογραφικές εμφανίσεις του, στον «Ηλία του 16ου» του Αλέκου Σακελλάριου, ενώ εναν χρόνο αργότερα συνεργάστηκε ξανά με τη Φίνος Φιλμ στο «Κλωτσοσκούφι» του Ντίνου Δημόπουλου.

Έπειτα από μια απουσία έντεκα χρόνων από τις παραγωγές της εταιρείας, επέστρεψε το 1971 με τον ιστορικό «Παπαφλέσσα» και την ίδια χρονιά συμμετείχε στον «Ένα Ξένοιαστο Παλαβιάρη» του Ερρίκου Θαλασσινού, με τον Θανάση Βέγγο, αυτή τη φορά με τη χαρακτηριστική φωνή του στον ρόλο του αφηγητή. Η τελευταία του συνεργασία με τη Φίνος Φιλμ ήρθε το 1973 με τον «Τσαρλατάνο», όπου επίσης ακούγεται ως αφηγητής. Συνολικά, η συνεργασία του με την εταιρεία περιλαμβάνει επτά ταινίες και εκτείνεται σε σχεδόν είκοσι χρόνια.

Παράλληλα, η κινηματογραφική του διαδρομή υπήρξε πολύ ευρύτερη. Έπαιξε δίπλα σε μερικούς από τους σημαντικότερους πρωταγωνιστές της εποχής και συμμετείχε σε πολλές δημοφιλείς ταινίες, όπως «Ένας βλάκας και μισός» (1959), «Λαός και Κολωνάκι» (1959), «Το κοροϊδάκι της δεσποινίδος» (1960), «Η γυνή να φοβήται τον άνδρα» (1965), «Ο στρίγγλος που έγινε αρνάκι» (1967), «Πατέρα, κάτσε φρόνιμα» (1967), «Ο Ρωμιός έχει φιλότιμο» (1968), «Ποιος Θανάσης» (1969), «Υποβρύχιο Παπανικολής» (1971) και «Μαντώ Μαυρογένους» (1971).

Η παρουσία του στη μεγάλη οθόνη δεν περιορίστηκε, ωστόσο, στην περίοδο της μεγάλης ακμής του εμπορικού ελληνικού κινηματογράφου. Το 1979 ήρθε ένας από τους σημαντικότερους ρόλους της καριέρας του στο «Ταξίδι του μέλιτος», την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του Γιώργου Πανουσόπουλου. Η ερμηνεία του απέσπασε το Βραβείο Α΄ Ανδρικού Ρόλου στο Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, αποδεικνύοντας και σε έναν εντελώς διαφορετικό κινηματογραφικό κόσμο το εύρος των υποκριτικών του δυνατοτήτων.

Στη δεκαετία του 1980 συνέχισε με επιλεγμένες παρουσίες στον νεότερο ελληνικό κινηματογράφο. Υποδύθηκε τον Εμμανουήλ Ρέπουλη στον «Ελευθέριο Βενιζέλο 1910–1927» (1980) του Παντελή Βούλγαρη και τον συνταγματάρχη Κοντέλλη στη «Λούφα και Παραλλαγή» (1984) του Νίκου Περάκη, ενώ το 1989 εμφανίστηκε στον «Γάμο στο περιθώριο», σε έναν από τους λιγοστούς πρωταγωνιστικούς κινηματογραφικούς ρόλους της μακράς πορείας του.

Η ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ

Παράλληλα με το θέατρο και τον κινηματογράφο, ο Σταύρος Ξενίδης είχε μακρά παρουσία και στην ελληνική τηλεόραση, ήδη από τα πρώτα χρόνια της. Συμμετείχε σε αρκετές τηλεοπτικές παραγωγές και μεταφορές θεατρικών έργων, μεταξύ των οποίων οι σειρές «Αστροφεγγιά», «Ο Συμβολαιογράφος», «Πάρκινγκ», «Η Ετυμηγορία», «Το Μυστικό του Άρη Μπονσαλέντη» και «Μια γυναίκα από το παρελθόν». Ιδιαίτερα χαρακτηριστική υπήρξε η ερμηνεία του ως αστυνόμος Μπέκας, ο γνωστός ήρωας των αστυνομικών μυθιστορημάτων του Γιάννη Μαρή, τον οποίο ενσάρκωσε σε τρεις τηλεοπτικές παραγωγές: «Ο θάνατος του Τιμόθεου Κώνστα» (1987), «Το μυστικό του Άρη Μπονσαλέντη» (1991) και «Μια γυναίκα από το παρελθόν» (1992). Ξεχωριστή ήταν και η συμμετοχή του στην σειρά «Τα Παραμύθια του Ευγένιου Χρυσοβελόνη» (1986), στην οποία ο Ξενίδης είχε εκπαιδευτικό και καθοδηγητικό ρόλο, διδάσκοντας στα παιδιά τη διαδικασία κατασκευής μιας κούκλας για κουκλοθέατρο. Η τηλεοπτική του δραστηριότητα συνεχίστηκε μέχρι τη δεκαετία του 1990, αποτελώντας το τελευταίο μεγάλο κεφάλαιο μιας καλλιτεχνικής διαδρομής που είχε ήδη διατρέξει περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες στο θέατρο και τον κινηματογράφο.

ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΖΩΗ

Ο Σταύρος Ξενίδης υπήρξε παντρεμένος με την ηθοποιό Μαργαρίτα Λαμπρινού, με την οποία μοιράστηκε τη ζωή του μέχρι το τέλος. Αξίζει να σημειωθεί ότι ενώ παντρεύτηκαν το 1955, χώρισαν μόλις έναν χρόνο μετά. Παρότι τράβηξαν χωριστούς δρόμους, είκοσι χρόνια αργότερα, συναντήθηκαν τυχαία, κατάλαβαν ότι η αγάπη τους δεν είχε σβήσει ποτέ και ξαναπαντρεύτηκαν το 1976.

Παρά τη μεγάλη αναγνωρισιμότητά του και την παρουσία του σε ορισμένες από τις δημοφιλέστερες ταινίες του ελληνικού κινηματογράφου, παρέμεινε ένας άνθρωπος χαμηλών τόνων. Είναι χαρακτηριστικό ότι στις αναφορές συναδέλφων του επανέρχεται, δίπλα στην αναγνώριση του ταλέντου του, και η αναφορά στο ήθος του — στοιχείο που φαίνεται να συνόδευσε ολόκληρη την επαγγελματική του διαδρομή.

ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ

Η σημαντική προσφορά του Σταύρου Ξενίδη αναγνωρίστηκε τόσο από τον χώρο του θεάτρου όσο και από τον κινηματογράφο.

Για την ερμηνεία του στο «Ταξίδι του μέλιτος» του Γιώργου Πανουσόπουλου τιμήθηκε το 1979 με το Βραβείο Α΄ Ανδρικού Ρόλου στο Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Η ταινία απέσπασε συνολικά τέσσερις διακρίσεις εκείνη τη χρονιά, μεταξύ των οποίων και το Βραβείο Α΄ Γυναικείου Ρόλου για την Μπέτυ Λιβανού.

Για τη συνολική προσφορά του στο θέατρο τιμήθηκε από το Θεατρικό Μουσείο με το Έπαθλο «Αιμίλιος Βεάκης», μία από τις σημαντικές τιμητικές διακρίσεις του ελληνικού θεάτρου.

Το 1989, στο 30ό Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, του απονεμήθηκε επίσης τιμητικό βραβείο για τη συνολική προσφορά του στον ελληνικό κινηματογράφο.

ΘΑΝΑΤΟΣ

Τα τελευταία χρόνια της ζωής του αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα υγείας και υπέστη αλλεπάλληλα εγκεφαλικά επεισόδια. Από τις 27 Μαΐου 2008 φιλοξενούνταν μαζί με τη σύζυγό του, Μαργαρίτα Λαμπρινού, στο Γηροκομείο Αθηνών.

Ο Σταύρος Ξενίδης έφυγε από τη ζωή στην Αθήνα στις 2 Νοεμβρίου 2008, σε ηλικία 85 ετών, αφήνοντας πίσω του μια από τις πλουσιότερες και πιο συνεπείς διαδρομές ηθοποιού της γενιάς του.